شرۆڤە

رۆژی جیهانی دژی سزای کوشتن

لە سویدیەوە: سایتی قەڵەم

"چیارا سانگیورگیو" کارناسی بەشی سزای کوشتن لە ئەمنێستی ئینتێرناسیونال دەڵێت: جێگەی داخە هێشتاکە وڵاتانێکی زۆر لەسەر ئەو بۆچونە هەڵەیە راوەستاون کە پێیان وایە کوشتنی مرۆڤ لەسەر ئەو تاوانە دەبێتە  هۆی کۆتایی هێنان بە کەسانی گیرۆدە بوو یان کەمکردنەوەی ژمارەی تاوانکاران.

رۆشنبیریی کوردی، بوارێکی لەبار بۆ شارلاتانیزم (١)

محەمەد محەمەدمرادی

لە کۆی ئەم پڕۆژەیەدا ئایا دەکرێ تەنها یەک دەقی تێدا نەبێت کە پێشتر وەرنەگێڕدرابێتە سەر زمانی فارسی؟ بە واتایەکی تر پێشڕەو تەنها دەست دەخاتە سەر دەقێک و [با بڵێین] لە ئینگلیزییە وەری دەگێڕێت کە پێشتر کرابێت بە فارسی. لە خوارەوە بیست کتێب و چل وتاری پێشڕەو محەمەد تاووتوێ دەکەین.

 

رۆمان چییە (١٠)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

سکانسی دەستپێک داڵانی هاتنەژوورەوە و سەرەکیی تێکستە و، هەم نووسەرەکان و هەم لێکۆڵەرەکان سەرقاڵی ئەوەن چلۆن رۆماننووسان لە رستە یاخود پەرەگرافی یەکەمدا جیهانی رۆمانەکەی خۆیانمان بەڕوودا دەکەنەوە. سەرەتای رۆمان بێگومان لە پێوەندێکی نەپساوەدایە لەگەڵ کۆتاییەکەی؛ زۆر نموونە هەن پیشانیدەدەن چلۆن پلۆت و دنەدەرەکان لەسەرەتاوە تا کۆتایی دەگۆڕدرێن.

رۆمان چییە (١١)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

بەڵام داخۆ ئەمە بەو مانایەیە ئەو رۆمانانەی خاوەن کەسایەتی ریالیستی و باوەڕپێکراو نین، یاخود دادەبڕێن لە وەسفە دەروونناسییەکانی کەسەکەوە، دەکەونە دەرەوەی سنووری رۆمانەوە؟ بێگومان نا. بەپێچەوانەوە ئێمە ناتوانین بە بێ کەسایەتی وێنای رۆمان بکەین، جا چەندە ئەم کەسایەتییە لە مرۆڤەکانی دەورووبەرمان دوور بن و بە شێوازێکی تر وەسف کرابێتن.

رۆمان چییە (١٢)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

 خاڵی هاوبەشی نێوان ئەم دوو نووسەرە ئەوەیە هەردووکیان لە تکنیکی سبکێک کەڵک وەردەگرن کە هەم بیر و دەنگی کەسی گێڕەرەوە بە ئێمە نیشاندەدن و هەم بیر و دەنگی کاراکتێرە سەرەکییەکان، واتا ئەوەی پێی دەگوترێ سەبکی ناڕاستەوخۆی ئازاد ـ

رۆمان چییە (١٣)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەلەم

بەڵام نموونەکەی فلۆبێرت جیاوازە. کاتێک ئێمای فەڕەنسی دەشکێ و بەرەو مەرگ دەڕوا، ئەوە کۆمەڵگا و دەنگی کۆمەڵگایە بەسەر تاکدا سەردەکەوێ. لێرەدا بەتووش خۆشبەختییەوە نابین، بەپێچەوانەوە لەوە تێدەگەین لەپاش مەرگی ئێما و 'چارڵز'ی هاوسەری، 'هۆمیاس'ی دەرمانفرۆشە لە 'یونڤیللە' دەبێتە خاوەنی باشترین دۆخ.

رۆمان چییە (١٥)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

ئەو خاڵەی یۆجینایدس بە بەهێزی لە رۆمانەکەیدا نیشانی دەدا ئەوەیە لە رۆمانی ئینگلیزیی سەدەی ١٩، پلۆتی هاوسەریەتی و رۆمان بەیەکەوە گرێدراون. کاتێک هاوسەریەتی مانای خۆی وەک خاڵی سەرەکی لەدەستدەدا، رۆمانەکە دەگۆڕدرێ. وەک مامۆستای مادێلینە دەڵێ: هاوسەریەتی ئەمڕۆکە خاوەن مانایەکی گەورە نیە، هەر بەو شێوەیەیش رۆمان.

رۆمان چییە (١٦)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

رەنگە بەشی هەرە زۆری ئەم رۆمانە دوورە لەو شتەی ئەمڕۆکە ئێمە بە رۆمانەوە گرێی دەدەین، ئەم بەرهەمە گێڕانەوەیەکە باسی میتۆلۆژیا دەکا و بگرە وەک میتۆلۆژیا خۆی دەردەخا. بەڵام درێژایی ئەم رۆمانە، بابەتە خەیاڵییەکانی و فۆڕمی پەخشانییەکەی لە سەردەمی دووای خۆی دەچێ کە پێێ دەگوترێ رۆمان.

رۆمان چییە (١٧)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

داخۆ خۆشەویستیی رۆمان لە پیش هەموو شتێکدا بەمانای خۆشەویستییەکی شکست خواردووە؟ دیارە نوواندنەوەی خۆشەویستی دەکرێ وەک خودی رۆمان جۆراوجۆر بێت، بەڵام ئەشقی ناکام بەردەوام لە ئەدەبدا لە پێش ئەوانی ترەوەیە و رۆمانێش خۆی لەمە جیاناکاتەوە. زۆر جار گوتراوە رۆمانی سەدەی نۆزدە بە هاوسەریەتی یان مەرگ کۆتایی دێ. تەنانەت لەو شوێنانەیشدا بە خۆشبەختی کۆتایی دێت، بابەتی رۆمان ئەو تاقیکاریانەیە وا لەپێش هاوسەرگیریدا روودەدەن و، بەڵام ئێمە یەکجار کەم لەدووای هاوسەرگیری لێیان ئاگاداردەبینەوە.

رۆمان چییە (١٨)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

داخۆ رۆمانی ئاشقانە سەردەمی نەماوە؟ رۆمانی ئەمڕۆکە بەردەوام باسی خود و پێوەندیی ئەم خودە لەگەڵ کەس یان کەسانی تردەکا،... رۆمان زۆر بەکەمی خۆ لە هاوسەریەتی دەبوێرێ، بەڵام زەحمەت نیە ئەو نموونانە پەیدابکەین تێێدا خۆشەویستی ـ جا چ سەرکەوی و چ سەرنەکەوێ ـ تێمایەکی گشتییە. گەر رۆمانی ئەمڕۆی نۆروێژی وەک نموونە بهێنینەوە خۆشەویستیی نێوان منداڵ و دایک و باوکان وەک خۆشەویستی نێوان ژن و پیاو ناوچەیەکی پڕکێشەیە.

رۆمان چییە (١٩)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

هەردووکیان خاوەنی ئەم شتە هاوبەشانەن: لە کات دا خۆیان نیشاندەدەن و باسی مرۆڤ دەکەن. وەک 'یان مک ئێوان' نووسەری ئینگلیزی زۆر جار لە دیمانەکانیدا دەیڵێ رۆمان باس لە رەوتی ژیانی مرۆڤ لە کاتدا دەکا. بەڵام رۆمان تەنیا لە کاتدا روونادات، بەڵکو بەشیک لە شوێنیشە، واتە لە دونیا، وە لەم پێوەندییەدا شوێنی تایبەتی خۆی دروستدەکا.

رۆمان چییە (٢٠)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

ژینگە  setting بریتییە لە شوێن و کاتی روودانی رووداو. هەندێکیان لەوانی تر ئاساییترن، بۆ وێنە رێگا ژینگەیەکی گرینگە؛ تیۆریسیەنێکی گرینگی وەک باختین ناوی لێدەنێ 'کرونوتۆپ' (کرونوس بە مانای کات و توپوس بەمانای شوێن). لە زۆر رۆماندا قارەمان خۆی لەسەر رێگادا دەبینێتەوە، لە سەفەر و لە رێگادا.

رۆمان چییە (٢١)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

جیاوازییەکە لەوەدایە شار لای وۆڵف لە رێگای وشیاریی کەسایەتییە جۆراوجۆرەکانەوە خۆی دەردەخا، شار لەجیاتی "گێڕانەوە" بە شێوەی پچڕپچڕ لە شێوازی رەنگ، دەنگ و وێنەا خۆی دەردەخا. جگە لەمە رۆمانەکە هێڵی خەت ئاسای رووداوەکان دەشکێنێ و فەزای کاراکتێرەکان بە شێوەیەک پێکەوە دەبەستێتەوە کە بیری فیلمەکانمان دەخاتەوە. لەجیاتی وەسفی ئەو شتەی روودەدات، وۆڵف کەسەکان و رووداوەکان لە رێگای شتە دەرەکییەکانەوە پێکەوە دەبەستێتەوە.

رۆمان چییە (٢٢)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

ئەمە کەم و کووڕییەکانی نەتەوە پیشاننادا بەڵکو بەپێچەوانەوە: رەخنە، رووخاندن و لێکبڵاوبوونی کڵێشەکانی نەتەوە پێویستە لەبەر ئەوەی یادەوەریی گشتی و لەخۆتێگەیشتن وەها بەتووندی گرێدراوە بە تاکەوە کە لە سەردەمی "پۆست نەتەوەیی"شدا ئەم خەسڵەتە هەر درێژە بە ژیانی خۆی دەدا. بنەماڵە، ماڵەوە و وابەستەیی بەردەوام ئەو شوێنانەن رۆمان کاریان تیادەکا و زمانیش کەرەسەکەیەتی.

رۆمان چییە (٢٨)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

نووسەران، خوێنەران و رەخنەگرانیش زنجیرە تەلەفزیۆنییەکانیان ناوناوە "رۆمانی نوێ". لەم پێوەندییەدا وشەی "نوێ" وشەیەکی سەیر دێتەبەرچاو، لەبەر ئەوەی ئەم زنجیرە تەلەفزیۆنییانە نەک لە رۆمانی سەردەم ناچن، بەڵکو زیاتر بەو وەسفە ریالیستییانەوە دەیکەن، بە ژینگەی روونیانەوە، بە پلۆتی ئاڵۆز و گالەرییەکی گەورە لە کەسایەتییەکانەوە کە هەیانە لە رۆمانەکانی سەدەی نۆزدە دەچن.