شرۆڤە

هیومانیسم و ژین ـ روانگە دونیاییەکانی تر (١١)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

لە فەلسەفەدا سرووشتگەرایی لە بەرامبەر ئایدیالیزمدا دێت. سرووشتگەرایی پێی وایە تەنیا سروشت بوونی هەیە و شتەکانی تر واقعی نین. سرووشتگەرایی دابەشکردنی واقع بە سەر دوو بەشی مەتریاڵ و رۆح دا رەددەکاتەوە، یاخود دابەشکردنی مرۆڤەکان بە سەر دوو بەشی جەستە و رۆح دا.

هیومانیسم و ژین ـ روانگە دونیاییەکانی تر (٢)

 

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم
بڕوا بە رۆشنگەری، ئەقڵ و توانای مرۆڤ بۆ چێکردنی دونیایەکی باشتر ئەو چەمکە سەرەکییانەن کە زۆرتر تایبەتی ژینڕوانگە دونیاییەکانن. حەقی مرۆڤ بۆ ئەوەی رۆڵی سەرەکی هەبێت و، بۆ ئەوەی بتوانێ شوێنێک لە سەر زەوی بۆ خۆی پەیدا بکا، تایبەتی هەموو ژینڕوانگە دونیاییەکانە. بەم شێوەیە ئوستورەی پرۆمیتۆس بە باشترین شێوە دەتوانێ سیمولی هیومانیسم، واتە مرۆڤگەرایی بێت.

هیومانیسم و ژین ـ روانگە دونیاییەکانی تر (٣)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەلەم

وەک میتولۆژیای پرۆمیتۆس پێمان دەڵێ شۆڕش لە دژی دەسەلاتی خودا ئێمە دەجوڵێنێ، وەک ئەوەی نیچەیش ئێمەی لە سەر ئاگادار دەکاتەوە ئەویە کە داخۆ دەتوانین ئەو دەسەڵاتە وا وەرمانگرتووەتەوە بە شێوازێکی باش بەکاری بێنین؟ ئەمە ئەو باسە گرینگەیە گەلێک کەس لایان وایە ناوکی ئەو کیشەیەیە وا مرۆڤ لە ژینڕوانگە دونیاییەکاندا لەگەڵیا بەردەوام رووبەڕوویە.

هیومانیسم و ژین ـ روانگە دونیاییەکانی تر (٤)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم
توماس جفرسن دەنووسێ: "تەنانەت پرسیار لە هەبوونی خودایش بکەن، چونکە گەر خودایەک هەبێ، ئەوا زیاتر بایەخ بە باوەڕی ئەقڵانی ئێمە دەدا تا باوەڕێک لە رێگای ترس و خۆفەوە." زۆربەی دەیستەکان بە تایبەت لە ئۆرووپا بەم هۆیەوە وەک کافر لەقەڵەمدران و، لە لایەن کلیساوە بە هۆی بیروباوەڕەکانیانەوە، درانە بەر ئەزیەت و ئازار.

هیومانیسم و ژین ـ روانگە دونیاییەکانی تر (٦)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

ئەو لۆژیکەی لە ئەخلاقی کۆنفۆسیوسی دا هەیە، ئێمە بیری ئوتیلیتاریسم (فایدەگەرایی) و 'ئەخلاقی ئاکام' واتە 'ئاکامگەرایی' دەخاتەوە کە سەدان ساڵ دوواتر لە رۆژئاوا سەریانهەڵدا. نۆرمێکی گرینگ بریتی بوو لە رەچاوکردنی 'رێگای زێڕینی میانەڕەوی' بە مەبەستی لەگەڵ یەکترسازان و هاوئاهەنگی. کەسی زیرەک دەبێ لە چەندین لاوە سەیری بابەت بکا کە ئەمە تا رادەیەک لە ئێتکی ئەرەستوی یۆنانی دەکا.

هیومانیسم و ژینروانگە دونیاییەکانی تر (٧)

لە نۆرێژییەوە: سایتی قەڵەم
هاوشێوەبوونی هەندێ وشە و دەستەواژە لە زمانی ئیستا و ئەو کاتدا بەمانای وەک یەکبوونی تەواویان نیە. بە هیچ جۆرێک ئێمە ناتوانین بە تەواوی لەوە دڵنیا بین باوەڕی یۆنانییەکانی ئەو سەردەمە چۆن بووە. بەڵام لەوە دڵنیاین کە بە شوێن چێکردنی ماناوە بوون و دەیانویست پرینسیپە ئەخلاقییەکان گەشەپێبدەن و مرۆڤ لە سەنتەردا دابنێن نەک خواکان.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٠)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەلەم

ئەم رەوتە بە چاک و خراپ خاوەن شوێنێکی ناوەندی بوو. چاکەکەی ئەوە بوو توانی یارمەتی ئەو بدات گەلێک خێو لە دارستانی زانست لە رێگای ئەقڵانیەتەوە راوەدووبنرێ و، خراپەکەیشی ئەوە بوو خاوەنی وردبینی و مەرجی پێویست بۆ راڤەی قووڵ نەبوو. بەڵام بەهەرحال پوزیتیڤیسم شوێن پێی قووڵی لە دووای خۆی جێهێشت، بە تایبەت لە زانستدا.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٢)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

ئێمە بینەری دیاردە کۆمەڵایەتییەکان نین، بەڵکو بەشدارانی چالاکی ناویانین. لە رێگای ناسینی دیاردەکانەوە بە یارمەتی زمان ئێمە ئەو راستییە فەرامۆش دەکەین کە واقع زیاتر لەوەیە وا ئێمە دەتوانین لە رێگای زمانەوە تێیبگەین. ئادۆرنۆ دەڵێ ئەقڵ، کە لە رێگای زمانەوە خۆی نیشان دەدا، راستەوخۆترین رێگای ناسینی واقع نیە. بۆیە ئەم بیرمەندە پێوەندێک درووستدەکا لە نێوان نەریتی مارکسیستی و تیۆری ناسینی ئەقڵگەرایی و ئەزموونگەراییدا.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٣)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

لە راستیدا فرۆید لەسەر بنەمایەکی سرووشتگەرایانە بیری خۆی دادەمەزرێنێ کاتێک دەڵێ مرۆڤ لە لایەن دیاردەیەکی دەرەوەی وشیاریی خۆی، بەڕێوەدەبرێ. ئەو لە رێگای میتۆدی سرووشتگەراییەوە ئەو هێزانەی دۆزییەوە و لە ناو پارادایم و مودێلە سرووشتگەراییەکانیشدا جێگای بۆ کردنەوە. بەشێک لەو دۆخانەی پەردەی لەسەر هەڵدانەوە بە گوێرەی میتۆلۆژیای یۆنانی ناوی لێنان.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٤)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

 لەم بەرهەمەدا ئێمە لەگەڵ بەڵگەهێنانەوەیەکی کلاسیکی بۆ بیری ئازاد رووبەڕوودەبین، ئەوەیکە هەر مرۆڤێک خاوەن مافی بیرکردنەوە و باوەڕە سەبارەت بەو شتەی حەزی لێیە. هەر مرۆڤێک بیروباوەڕی خۆی هەیە و، بۆیە مافی ئەوەی هەیە بە شێوەی جیاواز لەوانی تر بیروباوەڕی خۆی هەبێ. نە فشاری زۆرینە، نە دەسەڵاتی سەرەڕۆ و نە هیچ چەشنە دەوڵەتێک ئیزنی ئەوەی نیە کۆنتڕۆڵی بڕوای مرۆڤ بکات.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٥)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

ئەزمونی ئەمریکی و فەڕەنسی گرینگن بۆ ئەو وڵاتانەی وا ژینڕوانگەی جۆراوجۆریان تێدایە و هاوکات دەیانەوێ دەوڵەتی مودێڕن دروستبکەن، کە ئەمە بە کردەوە هەموو وڵاتانی جیهان دەگرێتەوە. بەتایبەت ژینڕوانگە ناباوەڕمەندەکان لە بارودۆخێکی دژواردان ئەگەر دەوڵەت ژینڕوانگەیەکی تایبەت بە فەرمی رابگەیەنێ.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٦)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

هەموو ئایدیا ئایینی، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە رووی وێنەی خۆمانەوە چێکراون. هیچ چەشنە ئایین و سیستمێکی ئابووری و سیاسی ناتوانێ بڵێ نوێنەرایەتی حەقیقەتی موتڵەق دەکا. خەونەکانی مرۆڤ لەگەڵ سەردەمەکاندا گۆڕانیان بەسەردادێت. هیچ ئایین و هیچ رەگەزێک مافی ئەوەی نیە بەزۆر ئایدیاکانی خۆی و ئەو سیستمەی باوەڕی پێی هەیە بە سەر خەڵکی تردا بسەپێنێ.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٧)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

ژینڕوانگەی سیاسیی نۆروێژی لە سەردەمی مودێڕندا بەشێوەی سەرەکی لە لایەن دەوڵەتەکانی پارتی کرێکارانەوە چێکراوە. تایبەتمەندییەکی ئەم سیاسەتە ئەوەیە کە لە فۆڕمی یارمەتیی ئابووری و دابینکردنی ماف، هەندێ تەرتیباتی لە چەشنی قەرەبووکردنەوە بە ژینڕوانگەی کەمایەتییەکان بەخشیوە. ئەمە بووەتە هۆی ژیانی ئاسانتری ئەو ژینڕوانگە ئایینی و دونیاییانەی وا لە دەرەوەی کلیسای دەوڵەتیدا هەن.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٨)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

رێکخراوی ئەخلاقی مرۆیی، رێکخەری بزووتنەوەی سازماندراوی هیومانیستی لە نۆروێژە. ئەمڕۆکە ئەم رێکخراوەیە پێگەیەکی باشی جیهانی هەیە و خاوەنی شەست و سێ هەزار ئەندامە و گەورەترین کۆمەڵی ژینڕوانگەیی لە دەرەوەی کلیسای نۆروێژی پێکدێنێ. سێ هۆکاری گرینگ هەن کە دەبنە هۆی پێشکەوتنی ئەم رێکخراوەیە.

هیومانیسم و ژینڕوانگە دونیاییەکانی تر (١٩)

لە نۆروێژییەوە: سایتی قەڵەم

رەخنە لە بەڵگەی دووهەم: ئێمە بە شێوەی لۆژیکی کەڵک لە ئەزموونەکانمان وەردەگرین بۆ روونکردنەوەی ئەو شتانەی لە دەرەوەی ئەو دیاردانەن وا ناتوانرێ بە شێوەی لۆژیکی روون بکرێنەوە. ئێمە لەوە دڵنیا نین کە ژیان و دونیا بە شێوەیکی سەرەکی خۆیان لە هۆ و هۆکاردا دەبیننەوە. وە ئەگەریش وەهایە بێگومان ئەمە لۆژیکی نیە بڵێین هەموو شتێ لەو کاتەوە دەستی پێکرد وا خودایەک جیهانی چێکرد.