بوونێکی پارادوکساڵ

بوونێکی پارادوکساڵ

شۆڕشگێڕی وڵاتانی جیهانی سێهەم بە گشتی بوونەوەرەکانی نێوان دوو جەمسەری یەکجار دوور لەیەک و جاری وایە دژبەیەکن: یەکەم، جەمسەری خۆشویستنی بێ پایان و بێ سنوری ئەوەی باوەڕیان پێیەتی و دووهەم جەمسەری رقی بێ پایان و ئەستوور لەوەی لەمپەر و دژیانە، تەنانەت لەوەیش وا رەقیبیانە.

رۆمانتیستەکان و سروشت

رۆمانتیستەکان و سروشت

رۆمانتیستەکان وەک رەوتێکی ئەدەبی و هونەری و فەلسەفی بە شوێن سەردەمی رۆشەنگەریدا هاتن. واتە بیری رۆمانتیکی کاردانەوەیەک بوو لە بەرامبەر سەردەمی رۆشەنگەریدا کە هەموو شتێکی دەکردە "ئۆبیەکت"، بە واتایەکی تر "بەشتکردن"، وەها. دیاردەکانی دەورووبەر بە خودی مرۆڤیشەوە دەبوون بە بابەتی لێکۆڵینەوە لە فۆڕمی "شت"دا (کەسی لێکۆڵەریش پێگەی "سوبیەکت"ی وەردەگرت).

بڕوا لە رێگای زەبروزەنگەوە

بڕوا لە رێگای زەبروزەنگەوە

یەکێک لە کێشەکانی دەسەڵاتی دینی ئەوەیە کە ئایینێکی تایبەت (واتە رێچکەیەکی تایبەت لە هەمان دین)، دەکا بە ئەسڵ و بۆچوونی راستەقینە و، ئەوانی تر ئیتر بە نائەسڵ و لادەر و درۆیین لە قەڵەم دەدا. هەربۆیە لێرەوە بۆ ئەوەی بتوانێ دەسەڵات و بۆچوونی خۆی بسەپێنێ، نەک لە قەناعەت و دیالۆگ، بەڵکو لە توندوتیژی و هێز و زەبر و زەنگ کەڵک وەردەگرێ. لە سیستمێکی وەهادا، دینەکان و ئایینەکان بە یەک چاو سەیرناکرێن و، هەمووان خاوەنی یەک ماف و یەک رێز نین.

ترسی دەروونی، ترسی دەرەکی

ترسی دەروونی، ترسی دەرەکی

لە دەسەڵاتە سەرەڕۆ و دیکتاتۆرییەکاندا "ترس" هۆکارێکی گەوەریە بۆ هێشتنەوە، مانەوە و بەردەوامیی سیستمی دەسەڵات. هەڵبەت ئەم "ترس"ە تەنیا بریتی نیە لە ترسێک کە لە رێگای ئۆرگان و دامەزراوە تۆقێنەر و داپڵۆسێنەرەکانەوە بەرەو خوار، بەرەو پانتایی کۆمەڵگا بڵاودەکرێتەوە (ترسی دەروونی)، بەڵکو ترسێکیشە دەکرێ لە دەرەوەی سنوورەکانەوە بێت و، کەچی هەڵخرێنەرەکەیشی هەرخودی دەسەڵاتی سەرەڕۆ بێت (ترسی دەرەکی).

خەیاڵ و چاو

خەیاڵ و چاو

ئاڵبرت ئێنیشتەین دەڵێت: "فانتازی(خەیاڵ) لە زانست گرینگترە." بەڕاستی قسەیێکی تا رادایەک زۆر راستە. فانتازی، باخچەی ئاواتەکانی ئینسان و باڵی فڕینیەتی.

 

ئەقڵ چێدەکرێ!

ئەقڵ چێدەکرێ!

لە مێژووی قسە و باس، گفتوگۆ و لێکدانەوە لە سەر ئەقڵ، دەبینین هەندێ فیلسووف پێیان وایە لە راستیدا بە یەک رادە ئەقڵ بە سەر مرۆڤەکاندا دابەشکراوە و، هەندێکیش پێیان وایە ئەقڵ دیاردەیەک نیە لە دەروونی هەموو تاکەکاندا هەبێ. کانت لە نموونەی یەکەمە و هابرماس لە نموونەی دووهەم.

جورئەتی تیۆریزەکردن

جورئەتی تیۆریزەکردن

مەکیاڤیلی، نووسەر و بیرمەندی ئیتالی کە لە سەدەی پازدە و شازدەی زاییندا ژیا، خاوەنی دوو کتێبی "میر" و "دیسکۆرس" یان گفتوگۆیە. ئەم بیرمەندە کە لەسەردمێکی پڕ لە ئاژاوە و نائارامی دا ژیاوە، خەونی بە دەسەڵاتێکەوە دەبینی، بتوانێ ئارامی و یاسا بۆ وڵات بگێڕێتەوە.

زوڵم لە بەرهەم

زوڵم لە بەرهەم

لە مێژووی ئەدەب و زانستدا کەم نەبوونە ئەو مرۆڤە ئەدیب و زانایانەی کارەکانیان سەرەتا بە هەند وەرنەگیراوە و، بەڵام دوواتر، بە تێپەڕینی ساڵەکان، یاخود لە لایەن دام و دەزگاکانی ترەوە لە شوێنانی تر بەهەند وەرگیراون و ئەوکات نەک تەنیا گرینگیی کارەکەیان دەرکەوتووە، بەڵکو بوونەتە سەرچاوەی شۆڕش لە بواری خۆیاندا.

شەڕ بەهێزتر لە نیشتمان

شەڕ بەهێزتر لە نیشتمان

باوکی ئالان دەستی ژن و منداڵەکەی هەڵدەگرێ و بە تەمای پەنابەری لە یەکێک لە وڵاتانی رۆژئاوا، نیشتمان بەجێدێڵێ و، روو لە رێگا نامۆ و غەریبەکان دەکا. هێشتا ئەوەندەی لە رێگا نەبڕیوە کە شەپۆلەکان بنەماڵەکەی لێدەستێن و جەستەی ئالانی بێناز لە کەنار دەریا دەمەوڕوو دەبێ بە بووکەشووشەی دەستی شەپۆلە بێڕەحم و لاسارەکان. بەم شێوەیە باوکی ئالان بۆ هەمیشە نەک تەنیا بنەماڵەکەی لەدەست دەدا، بەڵکو وێنەیەک لە زەین و دەروونیدا چێدەبێ کە هەتاهەتایە، هەتا لە ژیاندا دەمێنێتەوە، ناسڕێتەوە.

 

گۆڕانی دیمۆگرافی

گۆڕانی دیمۆگرافی

ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەک تەنیا بە هۆی لێکترازانە سیاسی و جوغرافییەکانەوە، بەڵکو بە هۆی پرۆژەی جینوسایدە گەورە و بچوکەکانەوە و هەروەها بە هۆی کۆچی میلیۆنیی دانیشتووانی، لە بەردەم ئاڵوگۆڕێکی دێموگرافیشدایە. کۆچی مەسیحییەکان بەرەو دەرەوەی سنوری ئەم جوغرافیایە، کۆچی میلیۆنی سونییەکان و شیعەکان لە ناوچەیەکەوە بەرەو ناوچەیەکی تر و بە تایبەت بۆ کوردستان، سەرئەنجام کۆچی میلیۆنیی بەرەو وڵاتانی تر لە نمونەکانی ئەم گۆڕانە دیمۆگرافیەن، گۆڕانێک کە دەتوانێ ئاسەواری گرینگ و درێژخایەن لە هەموو بوارەکاندا لە دووای خۆی بەجێ بێڵێ.

ئەدەب، بەخشێنەری زانیاری

ئەدەب، بەخشێنەری زانیاری

لە پێناسەی رۆماندا بۆ وێنە دەگوترێ دەقێکی درێژی خوڵقێنراوی خەیاڵییە لە شێوازی پەخشان، واتە رووداوەکانی نێوانی لە راستیدا روویان نەداوە، بەڵکوو نووسەر دروستی کردوون. رۆماننووس بە تێکەڵ کردنی ئەزموون و دیاردەکانی بەرهەستی دەورووبەری لە گەڵ خەیاڵ، وەها کە ئەو ئەزموون و دیاردانە دەچنە ناو کۆمەڵێک پەیوەندی ترەوە کە تەواو جیاوازن لە راستییەکان، دەق چێدەکا.

ترس و توڕەیی ئەمدیواودیون

ترس و توڕەیی ئەمدیواودیون

ترس یەکێک لە میکانیزمەکانی بەرگری ئینسان و بەشێک لە ئاژەڵانە کە لە درێژەی پرۆسەی گەشەدا وردە وردە بووە بە بەشێک لە سروشتیان . ترس کاتێک لە مرۆڤدا دروست دەبێت کە هەست بە مەترسی بەرانبەر بە شتێک یان کەسێک بکات. ئەم هەستە سەرەتا وەک ترس خۆی دەردەخات، بەڵام پاشان کاتی وایە لە ماوەیێکی زۆر کورتدا بەسەروبنکردنی هەستە ئینسانییەکانی دەرون، جێگەی خۆی ئەدات بە توڕەیی و غەزەب.

 

خنکاندنی گێڕانەوە

خنکاندنی گێڕانەوە

لە هەرا و فەزا قەرەباڵغ و ئانارشییەکانی سیاسەت و رووداوە تراژییەکانی وەک شەڕدا، یەکێک لەو شتانەی پێش دیاردەکانی تر دەمرێ، دەمرێ بەو مانایەی کە نیگای خوێنەر و بیروڕای گشتی بە شێوەی نۆڕماڵ ناچنە سەری، چیرۆک و رۆمانە. لەم کاتەدا دوو دیاردە روودەدەن:

ناسین و توند و تیژی

ناسین و توندو تیژی

یەکێک لەو دیاردانەی رۆژانە لە سەر شاشەی تەلەفزیۆنەکان دەیبینین، توند و تیژیی سیاسییە. دژبەرەکان، ئەوانەی وا لە دوو بەرەی نەیارن، کاتێک بە تووش یەکترەوە دەبن، یان بە یەکدا هەڵدەپرژێن، یان دەکەونە جوێندان و قسەی ناحەز و ناشیرین گوتن بە یەکتر.

بڕوا بە تەک خودایی

بڕوا بە تەک خودایی

بڕوا بە تاکەبوونی خودا تەنیا لە سەردەمی دینی جولەکە (زیاتر لە هەزار ساڵ پێش لە زایین)، یاخود سەردەمی دینی مەسیح و ئیسلام نەهاتووەتە ئاراوە، بەڵکوو ئەم بڕوایە لە رۆژئاوایشدا لایەنگر و بیرداڕێژەری خۆی هەبووە. بە واتایەکی تر ئەگەرچی ئەم سێ دینە گەورەیەی دونیا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە سەریان هەڵداوە، بەڵام بنەماکانی بڕوا بە تاک خودایی لە قەدیمدا تەنیا لەم ناوچەیە و لەم سێ ئایینەدا خۆی نابینێتەوە.