وتارەکان

کاتێک نادڵنیا دەبین

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

فەڕۆخ نێعمەتپوور
ئەگەر ئەم ئیزنەیش هەبێ مانای ئەوەیە هیچ مرۆڤێک ناتوانێ تا سەر پێی وابێ بیروباوەڕەکەی بێ خەوش و بێ عەیبە ئەگەرچی بیروباوەڕەکەی پشت ئەستور بێ بە گەورەترین فیلسووفەکان و بە بەهێزترین ئایینەکان. لە راستیدا توانای ئەقڵیی و رەخنەیی مرۆڤ وەهایە کە دەتوانێ نیشانەی پرسیار بخاتە سەر هەر چەشنە بیروباوەڕێک و لەگەڵ پرسیار و کێشەی گرینگ رووبەڕووی بکاتەوە.

کاتێک نادڵنیا دەبین
فەڕۆخ نێعمەتپوور
وەک چۆن حەز بە خۆشگوزەرانی و ئاشتی دەتوانن دوو تایبەتمەندیی مرۆڤ بن، دڵنیایی و متمانە تایبەتمەندییەکی تری ئەون. بەڵام دڵنیایی و متمانە تەنیا بواری ژیانی رۆژانە و پێداویستییە مادییەکان ناگرێتەوە، بەڵکو هەڵدەداتە بەشی بیروباوەڕیش. واتە مرۆڤەکان بەگشتی حەزدەکەن هەمیشە دڵنیابن لەوەی بیروباوەڕیان پێی هەیە وەک راستیی حاشاهەڵنەگر لە قەڵەمی بدەن و کەس گومانی لێ نەکا. متمانە و دڵنیایی لە بواری بیروباوەڕدا کەمتر نیە لە دڵنیایی و متمانە لە بواری ژیانی ماددی و رۆژانەدا، بەڵام کێشە لەوەدایە دڵنیایی و متمانەی مرۆڤەکان دەکەوێتە گێژاوەوە و شەپۆلی دڵەڕاوکێ و نادڵنیایی لێی دەئاڵێ و لە گەڵ خۆی دەیبا! ئەمەیش لە لایەن ئەو کەسانەوە سەرهەڵدەدات وا بە شێوازێکی تر بیردەکەنەوە و خاوەن روانگەی ترن.
 
'جان ستوارت میل' لە کتێبی 'سەبارەت بە ئازادی'دا دەڵێ "دڵنیایی مرۆڤ تا سەر نیە، ئەمە بە توش کێشەوە دەبێ کاتێک مرۆڤی تر پەیدادەبن و بە بۆچوونی تر ئەم دڵنیاییە دەخەنە بەر گومانەوە."
 
لێرەوە ئیتر نادڵنیایی و بێ متمانەیی سەرهەڵدەات و مرۆڤ لە قاوغی ئارامیی خۆی فڕێ دەدرێتە دەرەوە.
ئەگەر مرۆڤ ئیزنی هەبێ و یاسا و نەریت دەرفەتی بدا ئەوا هەمیشە دەتوانێ هەموو بیروباوەڕێک بداتە بەر رەخنە و راستی و دروستیی موتڵەقی بخاتە ژێر پرسیارەوە. ئەگەر ئەم ئیزنەیش هەبێ مانای ئەوەیە هیچ مرۆڤێک ناتوانێ تا سەر پێی وابێ بیروباوەڕەکەی بێ خەوش و بێ عەیبە ئەگەرچی بیروباوەڕەکەی پشت ئەستور بێ بە گەورەترین فیلسووفەکان و بە بەهێزترین ئایینەکان. لە راستیدا توانای ئەقڵیی و رەخنەیی مرۆڤ وەهایە کە دەتوانێ نیشانەی پرسیار بخاتە سەر هەر چەشنە بیروباوەڕێک و لەگەڵ پرسیار و کێشەی گرینگ رووبەڕووی بکاتەوە.
 
بەڵام مرۆڤ بۆ ئەوەی دڵنیایی و متمانەی نەکەوێتە ژێر پرسیارەوە، چی دەکا؟ بە گشتی دەکرێ دوو رێگا بگرێتە بەر: یەکەم، دەرفەت نەدان بە کەسی بەرامبەر بۆ رەخنەگرتن (لە رێگای ترساندن، تۆقاندن و دەرکردنی یاسای قەدەغە و هەروەها هەڕەشەی کوشتن و زیندانی کردن)، دووهەم، لە رێگای دامەزراندنی سیستمێکەوە کە تێیدا تەنیا یەک حەقیقەت بەرجەستە و موتڵەق بکرێتەوە و هەموو دام و دەزگا رێکلامەیی و پەروەردە و خوێندنیش بچنە پشت ئەم هەڵوێستەوە. بەڵام کێشەی مرۆڤ ئەوەیە وەها هەڵوێستیکیش ناتوانێ دڵنیایی و متمانە ببەخشێ. چونکە بیرێک دەتوانێ خاوەن متمانەیی و دڵنیایی بێ کە بتوانێ بەردەوام لە بەرامبەر ئەو رەخنانەی لێی دەگیردرێ، وەڵامی هەبێ، خۆی نوێ بکاتەوە و سەرلەنوێ خۆی لە مەحەک بداتەوە. لە راستیدا هەر بیروباوەڕێک نەتوانێ بکەوێتەوە وەها دۆخێکی دیالۆگەوە ناتوانێ سەقامگیر بێت و داهاتوو بۆ خۆی دەستەبەربکا.
کەواتە بە گشتی بیروباوەڕەکان مەحکوومن بەوەی لە هەڵس و کەوتێکی بەردەوام و هاوسەنگدا بن لەگەڵ دژبەر و رەخنەگرەکانی خۆیاندا و، دەبێ ئەو دەرفەتە بخوڵقێنن بخرێنە بەر هەڵسەنگاندنەوە.
 
ئەمە بەو ئاکامەمان دەگەیەنێ لە راستیدا دڵنیایی و متمانە دوو خاڵی سەرەکیی بیروباوەڕ نین، ئەوەندەی دیالۆگ و قسەوباسی بەردەوام پێناسەی سەرەکیی ئەوانن.
رەنگە لێرەدا ئەو پرسیارە بێتە ئاراوە کەواتە گەر مرۆڤ نەتوانێ سەبارەت بە بیروباوڕەکانی خۆی دڵنیابێت چۆن دەتوانێ لە ژیانی رۆژانەدا پێڕەویان بکات و بە گوێرەی ئەوان سترۆکتۆر بە ژیان و رێبازی خۆی بدات؟ ئەمە پرسیارێکی قورس و گرینگە. لە وەڵامدا دەتوانین بڵێین تا ئەو جێگای بیروباوەڕێک دەتوانێ وەڵامی مەعقول و خاوەن بنەمای بۆ رەخنە هەبێ ئەوا دەتوانێ خاوەن متمانە بێت و هەڵگرەکەی رەچاوی بکا، بەڵام لەو شوێنەیدا دەکەوێتە حاڵەتێکی پێچەوانەی ئەمەوە، ئەوا شوێنی لەق دەبێ. بەڵام ئەزموون نیشانی داوە مرۆڤەکان ئەوەندی لە رووی بیروباوەڕەوە هەڵس و کەوت دەکەن، کەمتر گوێ دەدەنە رەخنەکان. وەک بڵیی دەکرێ سەرەڕای کەم و کوڕییەکانیش بەردەوام لە بیروباوەڕەکان کەڵک وەربگرین و بیانکەین بە پێوەری سەرەکیی پێناسەی خۆمان. ئەمە بە تایبەت لە کۆمەڵگا دوواکەوتوو و کەمتر زانستییەکاندا دەبینرێ. بە تایبەت لەو کۆمەڵگایانەیدا وا ئایین پێناسی سەرەکیە و هێشتا زانستە کۆمەڵایەتییەکان بەشێوەیەکی بەربڵاو رەگیان دانەکوتاوە.
 
لە کۆتاییدا دەبێ بڵێین کە بە گشتی ئەو بیروڕایانەی ئیزن بە نەیاری خۆیان دەدەن بۆ رادەربڕین و هاوکات هەوڵدەدەن بە گوێرەی ئەو رەخنانە خۆیان نۆژەن بکەنەوە، خاوەن دڵنیایی و متمانەی زیاترن و، هەڵگرانی، بەرچاویان روونترە و بەم پێیە کەمتر دەمارگرژ.
 
ئێمە لە دونیایەکدا دەژینکە بە هۆی بەجیهانیبوونەوە، زیاتر کەوتووینەتە بەر هوروژمی بیرەکانی تر و بۆیە داڕشتنەوەی بنەماکانی بیروڕای خۆ ئەستەمتر و دژوارتر بووە. ئەمە داوای کارو بیرکردنەوەی زیاترمان لێدەکا. بۆیە دەتوانی بڵێین مرۆڤی ئەم سەردەمە زیاتر ناچارە بە بیرکردنەوە و داڕشتنەوەی بیروڕاکانی خۆی.
 
کاتی خۆی 'سارتەر' فیلسووفی وجوودگەرا دەیگوت 'مرۆڤ مەحکوم بە ئازادییە' هەر بەم پێیە دەتوانی بڵێین 'مرۆڤی ئەم سەردەمە زیاتر لە هەر کاتێکی تر مەحکوم بە بیرکردنەوەیە'.