زبانی دایک، زبانی تۆ (٣)

زبانی دایک، زبانی تۆ (٣)

هەر وەک لە بەشەکانی پێشودا ئاماژەمان پێکرد نزیکەی شەش هەزار زبان ئێستا لەدونیادا هەیە. بەشێک لەم زبانانە خەڵکێکی کەم قسەی پێدەکات و بەشێکیشیان زبانی نووسین و خوێندن نین، بەڵام زۆربەی زبانەکانی دونیا خاوەن رێزمانن و وەک زبانی نوسینیش بەکاردێن.

 

ئەوەی کە مرۆڤ لەکەیەوە دەستی بە قسەکردن کردووە، نادیارە و لەوانەیە سەر لە ملێۆنان ساڵ بدات، بەڵام کۆنترین نوسراوە تەمەنی نزیکەی 5000 ساڵە کە ئەویش لێکچونێکی وەهای  وەک نووسراوەکانی ئەمڕۆی تێدا نییە.

ئینسان بۆ هێشتنەوەی قسەکانی، نووسینی داهێنا و بۆ ئەم مەبەستەش بۆ هەر دەنگێک نیشانەیێکی دانا و لە کۆی ئەو نیشانانە کە ئەلف و بێی زبانی پێدەڵێن رستەی ساز کرد و، بەم شێوەیە زبانی نووسین دانراوە. بەڵام هەموو زبانەکان بەهەمان شێوە نووسینیان دانەناوە، بەڵکو بڕێک لە زبانەکان وەک زمانی چینی شێوازی نووسینیان جیاوازە و بە جێگەی پیت و نیشانەی دەنگی، کەڵک لە سیمبول و نیشانەگەلێک وەردەگرن کە هەر یەکە و بۆخۆی وشەیێکی تەواوە. مناڵانی چینی دەبێ لە قوتابخانە دەیان هەزار نیشانە فێر بن و لەبەری کەن تا بتوانن خوێندن و نووسین فێر بن.

سەرە ڕای هەموو ئەم جیاوازیانە، زبانەکان لە نوسیندا و تەنانەت لە ئاخاڤتنیشدا لە یەکێک لەم سێ شکڵ و فۆرمە کەڵک وەردەگرن ( بکەر ـ کردە ـ بەرکار) (کردە ـ بکەر ـ بەرکار) یان (بکەر ـ بەرکار ـ کردە). لەگەڵ فێربونی هەر زبانێک مەرج ئەوەیە کە بە فۆرمی تایبەتی ئەو زبانە بپەیڤی، ئەگینا تەنیا فێربوونی وشە و لەبەرکردنیان نابێتە هۆی فێربوونی زبانەکە و لە ریزکردنی وشەکان بە فۆرمی هەڵە مانای پێویست ناگات و کەس لێت تێناگات.

سەرەڕای ئەوەی زبانی هەر کەس دەکەوێتە خانەی کام یەک لەو سێ فۆرمە، لەسەرەتای فێربووندا وەک منداڵ لە دایکەوە فێردەبین و ئاگاداری هیچ رێزمان و فۆرمێکیش نین. ئەم یەکەم زبانەمان زبانی دایکیمانە و، زبانی هاوبەشی لانیکەم ناو خێزانی ماڵەوەیەو کۆمەڵگای وڵاتی خۆمان. بەڵام سەرەڕای هاوبەش بووبی ئەو زبانە و تێگەیشتنمان لەیەکتر بەهۆی یەکبوونی زبانەکەمانەوە، هەر کەسێک زبانی تایبەتی خۆیشی هەیە کە لە هی کەسیتر، تەنانەت لە زبانی دایکیشی ناچێت. ئەمەش دەگەرێتەوە بۆ ئاستی خوێندەواری، جۆری کار و شوێنی ژیان و تەنانەت حەز و ئارەزووەکانی ئینسان. کە ئەمەش پێی دەڵێن زبانی تۆ.

 

سایتی قەڵەم

٢٧ فێبرواری ٢٠١٦